English

میرزا ابوالحسن جلوه

فیلسوف، عارف

زادروز: 1238ق

زادگاه: گجرات هند

وفات: 1314ق

محل دفن: شهرری

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها خدمات علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در29 خرداد 1398 ایشان را به عنوان یکی از مفاخر ایران زمین معرفی کرد

زندگی‌نامه

سید ابوالحسن طباطبایی، معروف به میرزا ابوالحسن جلوه در احمدآباد گجرات در غرب هند متولد شد. خاندان او اصلاً نایینی و اهل علم و ادب بودند. پدرش، سید محمد متخلص و معروف به مظهر، از پزشکان و ادیبان عصر فتحعلی‌شاه قاجار بود که نسب به امام حسن(ع) می‌رساند. جد اعلای وی سیدالحکما میرزا رفیع‌الدین نایینی، از علما و فقها قرن 11ق و از شاگردان شیخ بهایی و میرفندرسکی بود و خود استاد علامه مجلسی. جلوه هفت ساله بود که همراه خانواده به تهران بازگشت. پس از مرگ پدر(حدود 1252ق)، چندی از تحصیل باز ماند تا اینکه در چهارده سالگی به اصفهان رفت و در مدرسه کاسه‌گران به تحصیل حکمت و فلسفه پرداخت. بعد از فراغت از مقدمات، به تحصیل علوم عقلیه مشغول شد و محضر استادان بنامی چون میرزا حسن پسر ملاعلی نوری، آقا میرزا حسن چینی، آخوند ملاعبدالجواد تونی خراسانی و حاج ملا محمدجعفر لنگرودی را درک کرد. مدتی در اصفهان به تدریس پرداخت. در سال 1273ق به تهران آمد، بعد بر آن شد برای بهره‌گیری از محضر حاج ملاهادی سبزواری به سبزوار برود، اما در تهران ماندگار شد و در مدرسه دارالشفا اقامت گزید و مدت چهل و یک سال در آنجا به تدریس پرداخت. به نوشته افضل‌الملک مؤلف افضل‌التواریخ: «در دوره ناصری، که هزار حکیم و فیلسوف در تهران بود، سه استاد کامل داشتند؛ یکی مرحوم آقا رضای قمشه، مرحوم میرزا آقا علی مدرس و مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه بودند». آنان مدرس‌های نامداری بودند که حوزه تهران در علوم عقلی محور وجود آنها می‌گردید. با افزوده شدن میرزا حسین سبزواری شاگرد حاج ملا هادی سبزواری و مدرس مدرسه عبدالله‌خان در بازار تهران، آنها را در دوره ناصری،«حکمای اربعه تهران» و یا «چهار حکیم بنیان‌گذار مکتب فلسفی تهران» قلمداد کرده‌اند. جلوه در میان فلاسفه به آرای ابن‌سینا گرایش بیشتری داشت و بیشتر آثار وی را تدریس می‌کرد و به اصطلاح مشایی‌مشرب بود و از این جهت شهرتی داشت. چنان که معصوم علیشاه شیرازی از شاگردانش، او را «مجدد حکمة المشاء فی السرو العلن» یعنی احیاگر فلسفه مشاء در نهان و آشکار خوانده است. 
جلوه طی سال‌ها تدریس در تهران شاگردان بسیاری چون: آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، میرزا طاهر تنکابنی، میرزا ابراهیم حکمی زنجانی، میرزا محمدعلی شاه‌آبادی، حاج ملا محمد آملی، میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی، میرزا مهدی آشتیانی، سید محمد طباطبایی، حاج شیخ عبدالنبی نوری، ملامحمد هیدجی زنجانی، آقاسیدحسین بادکوبه‌ای، سید اسدالله خرقانی،علامه طباطبایی، میرسیدمحمد بهبهانی، سید شمس‌الدین محمود مرعشی نجفی، ناظم‌الاسلام کرمانی و شیخ محمدحسین فاضل تونی را پرورش داد که بعدها هر یک خود از علمای برجسته و نامداری شدند. سیاسیون نامداری چون میرزا حسن‌خان وثوق‌الدوله حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، سید محمدرضا مساوات و حاج سید نصرالله تقوی نیز از شاگردان او بودند. جلوه از آنجا که پدرش از شاعران نامی عصر قاجار بود، از جوانی با شعر آشنا شد و همراه با تحصیل علوم اسلامی، خواندن شعر و ادبیات را پی گرفت. در مدت اقامت در اصفهان، بر اثر دوستی و مجالست با شعرا به سرودن شعر پرداخت و جلوه تخلص می‌کرد. دیوان شعری از او باقی مانده که ظاهراً پس از مرگش، آقا میرزا علی خان عبدالرسولی آن را تدوین کرده و آقا میرزا احمد سهیلی خوانساری در در سال 1348 به در تهران به چاپ رسانده است. همچنین کتابخانه‌ای داشت که کتب نفیسی در آن یافت می‌شد. او وصیت کرده بود پس از درگذشتش کتاب‌ها را بفروشند و بهای آن را به نزدیکان مستمندانش بدهند. 15 سال بعد از فوت او، تعداد 202 جلد از کتابهایش با وساطت حاج سیدنصرالله تقوی، از ورثه‌اش برای کتابخانه مجلس خریداری و بدانجا منتقل شد. جلوه نزد رجال دولت از احترام برخوردار بود و با کمال اشتیاق او را به خانه خود دعوت می‌کردند، اما کمتر دعوت کسی را می‌پذیرفت. مشهور است در محافل  و مجالس بر فقها مقدم می‌رفت و در هیچ عصری چنین سابقه نبوده است که حکیمی بر فقیهی مقدم شود برای آنکه جلوه مسن‌تر از همه فقها و سید بود و سجایای اخلاقی داشت.
عبدالله مستوفی در کتاب شرح زندگانی من می‌نویسد: «بسیار شیرین سخن بود. مطالب حکمتی را با مثال‌های پیش پا افتاده و عامیانه ولی بامزه برای شاگردان خود تشریح می‌نمود. با اینکه عالم نمایان زمان چماق تکفیر را نسبت به همه کس بلند می‌کردند دربارۀ او جرأت ژکیدن نداشتند».
دفتر زندگی این فیلسوف و حکیم مشایی در تهران بسته و در گورستان ابن بابویه در سمت راست بقعه شیخ صدوق به خاک سپرده شد. دو سال بعد از وفات او، احمدخان نصیرالدوله بدر و سلطان حسین میرزا نیرالدوله به مباشرت عبدالباقی معمار کاشانی بارگاهی مشتمل بر یک حجره و ایوان آجری بر قبر او ساختند.
انجمن آثار و مفاخر فرهنگی به پاس سال‌ها فعالیت علمی و فرهنگی وی، طی برگزاری مراسم بزرگداشتی در 29 خرداد‌ماه 1398 ایشان را یکی از مفاخر ایران‌زمین معرفی کرد.
 

میرزا ابوالحسن جلوه از نگاه بزرگان

ـ دکتر غلامرضا اعوانی: «انسان باید به علمایی چون حکیم جلوه احترام بگذارد، چون اینها همواره به دنبال کسب علم آن هم علم الهی و متخلق به اخلاق الهی و اسلامی و در تمام ایام حیات خود اهل تقوا و ورع و پرهیزگاری بودند. شخصیت علمی و تخلق آنهـا بـه اخلاق، تواضع و فروتنی و ساده‌زیستی این بزرگان برای ما به مثابه یک درس است. تقوا، جامع همۀ نیکی‌های انسان است و بزرگانی چون میرزای جلوه یک الگوی قابل توجه در تقوای الهی به شمار می‌روند و از این‌رو می‌توانند به عنوان یک اسوه برای اهل علم و حکمت ما مطرح باشند».


- آیت‌الله سید مصطفی محقق داماد: «حکیم جلوه هیچ‌گاه بندگی ارباب قدرت و ثروت ننمود، گرچه بسیار طرف توجه این گروه بود. در وارستگی از علایق دنیوی آیتی به کمال بود. او کتابخانه‌ای که در اختیار داشت، از غنی‌ترین و بهترین کتابخانه‌های روزگار خود بود که شماری از بهترین آثار حکما، عرفا، ادبا و ... در آن کتابخانه گرد هم آمده بود. اهمین دیگر این کتابخانه در آن بوده که تمامی این کتاب‌ها از نظر صائب حکیم گذشته و وی علاوه بر تصحیح و مقابله آنها با دیگر نسخه‌های ارزشمند کتابخانه‌های معتبر تهران در آن ایام، تعلیقات و حواشی و یادداشت‌های سودمندی بر آنها نوشته شده بوده است».